13.04.2017

Saygınlık üstüne bir mektup

Evet doktor, söz verdiğim üzere saygınlık sözünden anladığımı sana şimdi yazabiliyorum. İlk olarak İsmet Özel’in çok sevdiğim bir şiirindeki mısra geliyor aklıma, bunu artistlik olsun diye alıntılamak zorundayım: “Saygım kalmadı buğday saplarına.”

Buğday sapı kim burada? Bir noktadan sonra saygısızlık durumunu ben her yere, herkese ve hatta tüm evrene dağıtmaya başladım galiba. İnsanlar gözümde böceklere benzemeye başladılar; tabii bu içimdeki çocuğun naif arzularından kaynaklı tüm özgüvenimin tamamen dağılmasa bile, aşınmasına sebep oldu. Böcekler dedim ama aklıma gelen ilk imge maymunlar olmuştu aslında. Ailem, sevdiklerim, dostlarım dahil olmak üzere hemen herkes kıllı tüylü maymun kılığında gözüme görünmeye başladılar. Ama onlar üzerlerine sanki yapay, sözde sevgi görünümlü bir deri giyinmişlerdi. Bunun rahatsız ediciliğini zaman zaman hep hatırlamışımdır, aklıma getirip dururum. Düşünsene çevrendeki herkes “medeni” bir maymun ama çıkarlarını (hayatta kalmak ve başkasını alt etmek gibi çıkarlar) sürdürebilmek için güzel ve kibar sözcüklere başvuruyorlar. Ama sıkıştıklarında foyaları, kirli yüzleri bir anda çirkince ortaya çıkıyor. Bunu düşünmek şimdi bile midemi bulandırır gibi oluyor.

Bunu ben yapmıyor muydum peki? Daniskasını yapıyordum hem de doktor; hatta bu ana dek kesintilerle de olsa yapageldim bile diyebilirim. Şiirler yazıyordum sevgililerime, onlara prenses muamelesi yapıyordum. Onlar da beni bir peygamber gibi görüyorlardı; ya da birçoğu ben öyleymişim gibi yapıyorlardı. (Ta ki - kahretsin ki - bir peygamber olmadığım şapadanak açığa çıkana kadar.) Çünkü o kadınların içlerindeki maymun, benim bu zaafımı şuursuzca da olsa fark etmişti. Böyle böyle ben de başka bir tür maymun olduğumu idrak etmeye başladım. Bunun, benim içimdeki peygamberimsi zavallı maymunun oldukça farkında olsam da, gerçek anlamıyla tam olarak kabullendiğim pek söylenemez doktor. Çünkü bir yerde hayatta kalmaya çalışıyoruz şu maymunlar gezegeninde. Belki ben edebi sözler barındıran bir kutsiyet üzerinden yapıyorum bunu. Ama laf aramızda, kutsallığa gerçekten inanıyorum doktor; evrendeki varlıkların içindeki kötücüllüğün, yıkıcılığın iyi olana baskın olduğunu bilsem de böyle. Mide bulandırıcı bile olsa var olmakta ısrar eden bu dünyadan vazgeçemiyorum.

Saygınlık dedik ya, ta nerelere geldik? Diyeceğim en azından ne yapmak istediğini bilen, sınırlarını bilen ama karşıdakine inanmaya açık olan, yeri geldiğinde fedakarlıktan çekinmeyen, egosundan başka bir yerde de kendine değer bulabilen, kendini sadece tüm varlığın, Ötekinin yanında, onunla ilişkide önemseyebilen, ağzına her geleni söylemekten imtina eden, duygusal ve zarif insan. İşte saygı duyacağım ideal öteki böyle biri olabilir doktor.

Bu sahte peygamberlik meselesine geri dönersem, onun beni beslemekle birlikte bir zaman sonra zarar verdiğini söyleyebilirim. Sanırım kendime saygı duymadığım yer tam da burası. Başkasının bana olan sözleri, bakışı üzerinden değil ama kendi duruşum üzerinden kıvanç duymayı becerebilmeliyim. Başka bir ifadeyle, başkalarının bana imanı üzerinden değil, kendime kuşandığım imanla, kendi imanımla kıvanmalıyım ve ayakta durabilmeliyim. Kendi kılıcımla savaşmalıyım.

Elbette ki her insan alkışı sever. Ama ben bunun benim üzerindeki etkisini azaltmaya çalışıyorum, en azından uzun zamandan beri bu uğraş içindeyim. Tam başardım mı? Hayır. Hâlâ insanların övgüleri zaman zaman da olsa beni tuzağa düşürebiliyor. Böylece hak etmediğim övgüleri kullanarak birilerinin beni tuzağa düşürme ihtimali hâlâ (azalsa da) bir miktar mevcut. Neden bana inanacak insana ihtiyacım var? Hem de onlara sunabileceğim tek sesli bir ideoloji, keskin bir yol ya da bir din bile namevcutken!

Başkalarını olduğu gibi kabul edebilmemin tek yolu şu galiba: Evrenin kötücüllüğünü kabullenebilmek. Mesela yakın zamanda medyaya yansıyan şu baldızının ufacık çocuğunun yüzüne asit atıp, onun gülen gözlerini planlı olarak kör eden adamı affetmek değil belki ama en azından kabullenmek (kabul etmek değil asla!). İçimdeki ve başkalarındaki pisliği maskelememeyi, onunla baş etmeyi öğrenmek. Ama buna tam olarak nasıl dayanacağımı bilmiyorum. Mesela bir sevdiğimin, benim bir zayıflığımı anlayacağı anda insaflıysa beni terkedeceğini; insafsızsa bir tekme daha atacağını bilmek ve buna rağmen güçlü görünmeye çalışmak. Bunu kabullenmek hiç de öyle kolay olmuyor doktor. Ama bu kabullenme olmadan da, hakiki bir ilişkiye geçmek mümkün değil gibi. Hemen herkes seni güçlü bilmek istiyor bu âlemde.

Tanıdığım en dürüst, en cömert, en kibar adamlardan biri sırf o zayıflığı barındırıyor diye bir kadınla ilişki bile kuramıyor. Tabii, arkasından bir sürü kadın ve erkek iyi konuşuyor, örneğin “Emre iyi bir insan” diyorlar; ama kimse ona en azından mahrem ilişki kuracak kadar yanaşmıyor. Çünkü şu medeni orman piyasasında artık iyilik aynı zamanda enayilikle eş tutuluyor. Ben o adam kadar iyi biri zaten asla olmadım ve olamayacağım. Olmak da istemiyorum. Ama adalet onun en güzel ilişkiyi yaşaması demek değil midir? Evrendeki adaletsizliğin muazzamlığını fark edince... Hadi geçtim Adem’i kandırıp elma ağacından yediren Havva’yı; fakat Tanrı'ya nasıl saygı duyacağım doktor? Mücadele edecek gücüm an be an tükenmekteyken...

Uzun zamandır düşünüyorum da: Tanrı’yı yani doğayı tüm zulmüyle ve adaletsizliğiyle kabullenmeyi becerirsem, sanki ötekini de kabulleneceğim. Ötekini kabullenirsem, sanki benim de hücrelerime işleyen şeytani muhtevayı (senin id diye adlandıracağın o melun gudubeti) kabulleneceğim. Onları affedersem, kendimi de affedebilirim. Çünkü hepimiz aynı tözden müteşekkiliz. Böylece saygınlık büyük bir mesele olmaktan çıkabilecek belki. Böylece doğru bildiğimi yapacak, adaletsizliğe de abdestimden emin meydan okuyabileceğim belki. Benim bulabildiğim çözüm budur. Ama yöntemden emin değilim.

Demek istediklerimi umarım az çok anlatabilmişimdir doktor.

Sevgiyle,

Togliatti

8.04.2017

Suya yazmak

Sözün değeri ne kadar da düştü? Özel yahut kamusal alanlarda egomuz okşanmıyorsa, söylenenin hiçbir kıymeti yok gibi. Halbuki bir zamanlar küçük bir kasabada çıkarılacak mürekkepli kalemle yazılmış ufak bir broşür binlerce insanı harekete geçirebilirdi... Matbaalar adeta silah depoları gibiydi. Çok değil, daha bir asır önce böyleydi işte. Şimdilerde makyajlı videolar izleniyor izlenmesine de; o enformasyon yığınının kimsenin beynini yahut bedenini harekete geçirdiği filan yok. Bir videoda muhatabınızı kolaylıkla manipüle edebilirsiniz; çünkü orada saniyede yirmi dört adet ardı sıra geçen kurgulanmış imgeye maruz bırakıldığınızda, düşünmek eylemi bloke olur. Video sizin yerinize sizin için çoktan düşünmüştür bile.

Bizans Hristiyan ikonofilleri orada burada sergiledikleri dini imgelerle tam da bunu amaçlıyorlardı: Ahmak halk İncil’i okuyamaz, okusa bile anlayamaz; öyleyse ona resimlerle anlatalım kutsal olanı.  Şimdilerde yazılanın bile bir kitap olduğundan emin değilim... Daha çok hızlı tüketime açık birtakım sayfalar topluluğu... Yazıldıkları anda kendilerini tüketip bir hiçe dönüveriyorlar... Hepimizin bildiği gibi bugünün en büyük ironisi Ortaçağların aksine metinlere kolayca “ulaşa”bilmemiz. Ne kadar talihli olmalıyız ki, bir tık uzağımızda en güzel eserler! Ama çok büyük bir çoğunluk için kafalarında canlanan karizmatik imgeler haricinde hiçbir anlam ifade etmiyorlar. Aslen değerli olana hâlâ ulaşılamıyor – ama burada ulaşılmaz sözcüğü artık fiziksel olanın ötesinde hakiki anlamını üstlenmiş... Ulaşılmazlık teknik bir olanaksızlık değil de; immateryal bir iradesizliğe, güçsüzlüğe, çaresiz bir karmaşaya denk düşmüş...

Elbette ki bir tek linke tıklayıp, birkaç on saniyede indirebiliyoruz en lezzetli klasikleri, Aristoteles’i, Platon’u, Kant’ı... Ama imgelerin pornografisi öyle kuvvetli bir ışıkla kamaştırıyor ki gözleri, kör yarasalara dönüveriyoruz. Demek ki görmemezlik için hiç de öyle karanlık zamanlara ihtiyacımız yok! Bilakis, yoğun bir aydınlık da körleştirip, duyarsızlaştırabilir bizleri.

Tekniğin gelişimi bir kadim hakikati eskitemedi: Hâlâ dar kapılardan girebilenler çok azlar, ıssızlar ve onlar hâlâ suya yazıyorlar.

27.03.2017

eklips

gerçeklik öylesine zifiri parlak
üstüne ne yazsam görünmüyor!
hayalin kamaştırır gecemi
tanımazsam seni ömrüm eksilir

3.03.2017

Köpük

Hatırladın mı çocuk heyecanıyla üfürdüklerini?
Sinsi mutlak primordial bir yazgının kurbanı mı oldular?
Sabun köpükleri sessiz ve pırıltısız, bir bir patladılar...

1.03.2017

Artık


Benim ekşi yatak çarşaflarına bulaşmış rüyalarım sözcüklere yeltense, beyhude avuçlanan kar taneleri gibi eriyip giderler. Deftere dökülse soluk belirsiz acemi ve ayıp fotoğraflara benzerler. Olağan varlıktan tiksinip de buharlaşarak özgürleşen pek çok hayalet gibi... Arka’mda olduğunu sandığım onlarca daş’ım, aramızdaki yar’da bir Tanrı var şizosuna kapıldığım onlarca yâr-ımtrak, hayvani bir kazancın ve dölün peşine düşmüş materyalist sınıflar üzerinde tüten ütopik esriklikler ve birlikte söylendiği hâlde utanmazca unutulan müstehcen türküler gibi. Geriye kalakalan ben hangi ben’e benzer?  

21.01.2017

Tırnak cezası

Tüm kelimelerim birer birer tırnak içine alındı...

Aşil'in trajedisi

Rasyonalistlerin en büyük yanılgılarından biri de, insanoğlunun önündeki sorunları bir makine gibi çözümlemeye çalıştığı zannında olmaları. Diyelim açlık sorunu gibi, barınma ve ısınma sorunu gibi hayatta kalmasını engelleyen tüm sorunları bir yere toplayın. Onlar bu sorunları bir “puzzle” gibi çözmeye çabaladığını, sağduyuya uygun olanın bu olduğunu öne sürerler. (Adeta felsefe dünyasının otistik çocuklarıdır rasyonalistler. Mantık kurallarını insan davranış dinamiğine uydurmaya çalışırlar. Evdeki hesap çarşıya uymayınca da şikayetlenen ağlayıp zırlayan çocuklara dönerler.)

Sonra kendinize bir aptal gibi sorarsınız: Ama neden bunca savaş? Neden lanet olası ihanet? Neden hiç bitmeyen öz-yıkım? Neden?

Şöyle ki: Bu engeller gereğinden fazla temizlense, ayağımızın altı bir anda kaymaya başlar, düşeriz. Önündeki bir hedefe en hızlı şekilde ulaşmak için çabalayan bir canlı ya da özne düşünün. Bu denkleme göre ilk bakışta sürtünme kuvvetini ne kadar azaltırsa, o denli başarılı bir performans sergileyecektir diye sanılacaktır (zira hedefe o kadar yakın olacaktır). Ancak ironik olarak sürtünme kuvvetini azalttığında kayganlık da artar ve pat diye kalça üstü yere düşer. İşte engellerle olan ilişkimiz de aşağı yukarı böyle. Engeli kaldırınca kendimizi boşlukta hissediyoruz. Dünya ayaklarımızın altından kayıp gidiyor. Tam bu zamanlarda “gerçek (?)” sorunlarla çevrelenmek ve bir “işe” yaramak istiyoruz.

Düşlerimizde pürüzsüz peri masalı gibi bir hayat vardı halbuki. Tıpkı ütopik komünizm gibi. Bir gelse her şey çok güzel olacak ama yine de hiç gelmese daha iyi. Hayalde kalsın, please. Gerçekte başımıza gelse, ondan hızla kaçacağımızı biliriz, sezgisel olarak. Bu nedenle Fransız devrimi ancak başka bir coğrafyada Almanlar için bir ilhamdı; Rus devrimi batı Avrupalı solcular için şahaneydi. “Çok güzel” olan uzakta kaldığı sürece her şey çok güzeldi.

“Gerçek” sorunlarla boğuşmak istiyoruz ama çözmek istemiyoruz biz; zira böylesi bir boşluk hayal kırıklığına dönüşüp üzerimize bir kabus gibi çökmesin de, ne olursa olsun... Bu nedenle modern insan ağzına aşkı sakız eder ama gördüğünde ilk kaçacak olan da o’dur. Türkülerde, şarkılarda, filmlerde, romanlarda ne kadar güzel ama başımıza gelmez olsun!

Farkında mısınız? Pek çok sağduyulu hikmet sahibinden (ebeveyn, uzman psikolog, doktor, papa, amca, peygamber bozuntusu vs.) hep aynı öğütü duyuyoruz: “Hayatta bir amacın olsun evladım!” Aslında bu çokbilmişlerin peşi sıra şunu da eklemeleri gerekirdi: “Ama sakın o amaca ulaşayım deme!” İsa’nın yaptığını sev ama İsa’nın yaptığını sakın yapma.

İnsan yaşamının merkezinde duran “abzürd” tam anlamıyla bu noktada pis pis sırıtıyor işte. Hem bir amacın var, hem de o amaca ulaşmak aslında kabusların en büyüğü. Bir engel, bir leke, bir bozukluk, bir zehir gerek ama çok fazla da değil. Bu nedenle insanlar pisliği tercih ederler. Çünkü mikropsuz bir ortamda çok fazla duramayacaklarını bilirler.

Yine bu nedenle aslında bilincimiz amaca ulaşmaya çalıştığını sanıyor, ama bir yandan da bilinçdışında kendimize olur olmaz çelmeler takıyoruz. Düşüp düşüp yine aynı yere yönlendiriyoruz kendimizi (Bkz: Freud, yineleme zorlantısı). Ta ki bir sonraki çelmeye kadar. Böylesine saçma bir trajedimiz var. Memnuniyet amaca ulaşmak olamaz. Memnuniyet asla ulaşılamayacak bir amacı olmaklıktır sadece. Ama bunu fark ettiğinde, bu saçma illüzyonu fark ettiğinde, amacı nasıl belirleyeceksin? Bilinçdışın bilincine gümlediğinde ne yapacaksın? Orada kasılacaksın, olduğun yerde donacaksın. Büyük felaket, dedikleri bu. Hadi kandır kendini kandırabilirsen. Zor.

Bu trajik yazgı, bizi şu anki yapay zeka algoritmalarından da basbayağı ayırıyor. Çünkü en genel anlamıyla bilgisayarlar amacı gerçekleştirmek üzere programlanırlar. Biz ise amacı geciktiriyoruz. Zenon paradoksundaki kaplumbağayı asla yakalayamayacak Aşil gibi... Hem de kasıtlı olarak ama kasıtsızmış gibi yaparak. Acı çekmek bu nedenle aptalca bir eylem, ama aynı zamanda insanca bir eylem, çünkü hayatta tutuyor bizi. Azar azar öldürerek de olsa, öyle.