gerçeklik öylesine zifiri parlak
üstüne ne yazsam görünmüyor!
hayalin kamaştırır gecemi
tanımazsam seni ömrüm eksilir
27.03.2017
3.03.2017
Köpük
Hatırladın mı çocuk heyecanıyla üfürdüklerini?
Sinsi mutlak primordial bir yazgının kurbanı mı oldular?
Sabun köpükleri sessiz ve pırıltısız, bir bir patladılar...
1.03.2017
Artık
Benim ekşi yatak çarşaflarına bulaşmış rüyalarım
sözcüklere yeltense, beyhude avuçlanan kar taneleri gibi eriyip giderler.
Deftere dökülse soluk belirsiz acemi ve ayıp fotoğraflara benzerler. Olağan varlıktan
tiksinip de buharlaşarak özgürleşen pek çok hayalet gibi... Arka’mda olduğunu sandığım onlarca daş’ım, aramızdaki yar’da bir Tanrı var şizosuna
kapıldığım onlarca yâr-ımtrak, hayvani bir kazancın ve dölün peşine düşmüş
materyalist sınıflar üzerinde tüten ütopik esriklikler ve birlikte söylendiği
hâlde utanmazca unutulan müstehcen türküler gibi. Geriye kalakalan ben hangi
ben’e benzer?
21.01.2017
Aşil'in trajedisi
Rasyonalistlerin
en büyük yanılgılarından biri de, insanoğlunun önündeki sorunları bir makine
gibi çözümlemeye çalıştığı zannında olmaları. Diyelim açlık
sorunu gibi, barınma ve ısınma sorunu gibi hayatta kalmasını engelleyen tüm
sorunları bir yere toplayın. Onlar bu sorunları bir “puzzle” gibi çözmeye
çabaladığını, sağduyuya uygun olanın bu olduğunu öne sürerler. (Adeta felsefe
dünyasının otistik çocuklarıdır rasyonalistler. Mantık kurallarını insan
davranış dinamiğine uydurmaya çalışırlar. Evdeki hesap çarşıya uymayınca da
şikayetlenen ağlayıp zırlayan çocuklara dönerler.)
Sonra kendinize
bir aptal gibi sorarsınız: Ama neden bunca savaş? Neden lanet olası ihanet?
Neden hiç bitmeyen öz-yıkım? Neden?
Şöyle ki: Bu
engeller gereğinden fazla temizlense, ayağımızın altı bir anda kaymaya başlar,
düşeriz. Önündeki bir hedefe en hızlı şekilde ulaşmak için çabalayan bir canlı
ya da özne düşünün. Bu denkleme göre ilk bakışta sürtünme kuvvetini ne kadar
azaltırsa, o denli başarılı bir performans sergileyecektir diye sanılacaktır
(zira hedefe o kadar yakın olacaktır). Ancak ironik olarak sürtünme kuvvetini
azalttığında kayganlık da artar ve pat diye kalça üstü yere düşer. İşte
engellerle olan ilişkimiz de aşağı yukarı böyle. Engeli kaldırınca kendimizi
boşlukta hissediyoruz. Dünya ayaklarımızın altından kayıp gidiyor. Tam bu
zamanlarda “gerçek (?)” sorunlarla çevrelenmek ve bir “işe” yaramak istiyoruz.
Düşlerimizde
pürüzsüz peri masalı gibi bir hayat vardı halbuki. Tıpkı ütopik komünizm gibi.
Bir gelse her şey çok güzel olacak ama yine de hiç gelmese daha iyi. Hayalde
kalsın, please. Gerçekte başımıza
gelse, ondan hızla kaçacağımızı biliriz, sezgisel olarak. Bu nedenle Fransız
devrimi ancak başka bir coğrafyada Almanlar için bir ilhamdı; Rus devrimi batı
Avrupalı solcular için şahaneydi. “Çok güzel” olan uzakta kaldığı sürece her
şey çok güzeldi.
“Gerçek” sorunlarla
boğuşmak istiyoruz ama çözmek istemiyoruz biz; zira böylesi bir boşluk hayal kırıklığına
dönüşüp üzerimize bir kabus gibi çökmesin de, ne olursa olsun... Bu nedenle
modern insan ağzına aşkı sakız eder ama gördüğünde ilk kaçacak olan da o’dur.
Türkülerde, şarkılarda, filmlerde, romanlarda ne kadar güzel ama başımıza
gelmez olsun!
Farkında mısınız?
Pek çok sağduyulu hikmet sahibinden (ebeveyn, uzman psikolog, doktor, papa, amca, peygamber bozuntusu vs.)
hep aynı öğütü duyuyoruz: “Hayatta bir amacın olsun evladım!” Aslında bu
çokbilmişlerin peşi sıra şunu da eklemeleri gerekirdi: “Ama sakın o amaca
ulaşayım deme!” İsa’nın yaptığını sev ama İsa’nın yaptığını sakın yapma.
İnsan yaşamının merkezinde duran “abzürd” tam anlamıyla bu noktada pis pis sırıtıyor işte. Hem
bir amacın var, hem de o amaca ulaşmak aslında kabusların en büyüğü. Bir engel,
bir leke, bir bozukluk, bir zehir gerek ama çok fazla da değil. Bu nedenle
insanlar pisliği tercih ederler. Çünkü mikropsuz bir ortamda çok fazla
duramayacaklarını bilirler.
Yine bu nedenle
aslında bilincimiz amaca ulaşmaya çalıştığını sanıyor, ama bir yandan da
bilinçdışında kendimize olur olmaz çelmeler takıyoruz. Düşüp düşüp yine aynı
yere yönlendiriyoruz kendimizi (Bkz: Freud, yineleme zorlantısı). Ta ki bir
sonraki çelmeye kadar. Böylesine saçma bir trajedimiz var. Memnuniyet amaca
ulaşmak olamaz. Memnuniyet asla ulaşılamayacak bir amacı olmaklıktır sadece.
Ama bunu fark ettiğinde, bu saçma illüzyonu fark ettiğinde, amacı nasıl
belirleyeceksin? Bilinçdışın bilincine gümlediğinde ne yapacaksın? Orada kasılacaksın,
olduğun yerde donacaksın. Büyük felaket, dedikleri bu. Hadi kandır kendini
kandırabilirsen. Zor.
Bu trajik yazgı,
bizi şu anki yapay zeka algoritmalarından da basbayağı ayırıyor. Çünkü en genel
anlamıyla bilgisayarlar amacı gerçekleştirmek üzere programlanırlar. Biz ise
amacı geciktiriyoruz. Zenon paradoksundaki kaplumbağayı asla yakalayamayacak Aşil
gibi... Hem de kasıtlı olarak ama kasıtsızmış gibi yaparak. Acı çekmek bu
nedenle aptalca bir eylem, ama aynı zamanda insanca bir eylem, çünkü hayatta
tutuyor bizi. Azar azar öldürerek de olsa, öyle.
15.10.2016
Neşe ablanın ardından
Neşe ablacım... İki
sene önce vefat ettiğini yaptığım bir Google aramasından içim burkularak öğrendim.
Ne acayip bir çağ!
Onunla yüz yüze tanıştığımda
çocukluğumdan gençliğe geçişimin naifliğindeydim. Moda’da çay bahçesinde bir
grup insan buluşmuştuk. İçerik adında bir internet yazı platformunda bayağı farklı
görüşlere sahip “amatör” yazarlardık. Bir buluşma kararı alınmıştı. Tabii ben
tahmin edilebileceği üzere kocaman laflar ediyordum o sitede yazdıklarımda. On
sekiz yaşımın coşkunluğundaydım.
O buluşmadan önce
Neşe abla ile e-posta üzerinden mesajlaşarak tanışmıştık aslında. Onu
yazılarından oldukça genç biri sandığımı iyi hatırlıyorum. Zira öyle enerjik, öyle
iyimser ama belki benim için gereğinden fazla öfke barındıran yazılardı. Böyle
bir tonda yazan biri herhalde otuz yaşın üstünde olamazdı. Bu nedenle ilk
e-postalarda Neşenur olarak hitap etmiştim ona. O buluşmadan sonra ise Neşe
abla olarak seslendim.
Neşe abla ile yüz
yüze tanıştığımızda ben on sekizimdeydim, o ise kırk beş yaşındaydı. O masada
toplandığımızda birçok kez olduğu gibi hayli içe kapanık bir havadaydım. Mesela
Mine isimli ben yaşlarında bir kız hatırlıyorum; onunla da yazışmıştık. Kendisine
“Minnoş” diye seslenmiştim yazdığım bir e-posta’da. O ise “bana Minnoş deme,
lütfen” demişti haklı olarak. Toplantıda Mine de vardı. Oldukça güzel gelmişti
gözüme. Ama Mine’yle, herhalde güzelliğinin etkisiyle çekingenliğim iyice
arttığından olacak, neredeyse hiç konuşamadım. Neşe abla ile de öyle uzun boylu
konuşmadık. Toplantı bitmeye yaklaşırken beni Moda’da bir bodrum katındaki güneş
ışığından mahrum karanlık evine davet etti Neşe abla. Böylelikle Anadolu
yakasına her geçtiğimde, sıklıkla uğradığım bir mekan oldu onun evi.
Evinde kediler
dört dönerdi mutlaka. Konuşmalarımızın teması politika etrafında dolanırdı.
Ondaki sosyalizm aşkının bendekinden çok daha yoğun olduğunu hep
hissetmişimdir. Bu da içten içe bende bir suçluluğa neden olurdu. Kabul etmeli
ki, ondaki kadar net bir muhalif öfke bende o yaşlarda bile yoktu. Troçkizme
merak saldığım bir anda elime Stalin’le ilgili bir kitap tutuşturdu. (Fakat sonrasında
inatçılığımla Neşe ablayı da pes ettirdiğimden: “Bu yaşta benden Troçkist olmaz
Tolga!” demişti muzip bir tebessümü eksik etmeyerek.)
Şimdi baktım da. Stalin’i
anlatan söz konusu kitap kitaplığımda duruyor hâlâ. Çevirisini de Neşe abla
yapmış. Halbuki kitabı bana “ödünç” verdiğini çok iyi hatırlıyorum. “Tek kopya
var elimde, geri vermeyi unutma“ dediğini de... Ama kitabı yine de ona iade
etmemişim, demek ki. Belki bir hatıra kalsın diye. Gerçi ondan kalan, yine onun
çevirdiği “Yoksulluğun küreselleşmesi” de şimdiki kitaplığımda mevcut. Bu
kitabı ise bana hediye ettiğini anımsıyorum.
Dedim ya, ben
asla Neşe abla yoğunluğunda sosyalist olamadım. O insanlar arasındaki eşitliği
gönülden benimseyip, devrime inanmıştı. Bense eşitsizliğin kökenlerine
takmıştım kafayı. Devrime ise sürekli şüphe duyan yarı imanlı bir papaz nasıl
inanırsa, öyle inanıyordum işte. Gençliğime rağmen onun iyimserliğini
sözlerimde taşısam bile ruhumda tam olarak duyamıyordum. Belki gerçekte asla tam
anlamıyla radikal politik bir kişilik olamayacağımı fark ettiğinden olacak,
“Sen edebiyatçı olmalısın Tolga” demişti günün birinde. Ona bunun sebebini
sorduğumda, “Senin yazılarında kelimelerin konumlanışını, estetiği seviyorum” gibi
bir şey demişti. “Eğer çalışırsan eminim iyi bir edebiyatçı olacaksın.” Dediklerine
çok şaşırmış, ve yadırgamıştım doğrusu. Zira o sıralarda zihinsel dünyamda
edebiyatın hemen hiçbir yeri yoktu. Hikâyelerden
çok, teorik – siyasi, felsefi metinler çekiyordu ilgimi. Bir roman okusam,
içinde öncelikli olarak mutlaka dünyayı anlamakla ilgili bir ipucu arardım.
Kurgusal olan her şeyi ama her şeyi küçümserdim. Dünyanın reel sorunlarını bana
ne idüğü belirsiz renkli ya da gri masallar anlatamazdı. Şimdiki evimin
duvarında portresi bulunan Freud’un fikirlerini de saçma sapan bulurdum. O
değişmez yapılardan bahsediyordu. Benceyse yapılar sınıfsal aktörlerin konumuna
göre eğilip bükülüyor, keskin bir dönüşüme uğruyorlardı.
Yirmili
yaşlarımın ortalarından itibaren çark ederek, farklı düşünmeye başladım. Bu
değişim ABD ve Almanya’da geçen senelerde iyice hızlandı. Muhtemelen Neşe
abla bu sözleri sarf ettiğinde benim zihinsel dünyamda geleceğim noktayı da öngörmüştü.
Şimdi bunu daha iyi anlıyorum.
Neşe abla sisteme
ne kadar öfkeliyse de, bana bir kez olsun kızdığını, somurttuğunu
hatırlamıyorum. Tartışmalarımızda bile hep bir gülümseme vardı yüzünde. O
toylukta bana yüz vermeyen kadınlardan şikayet etsem, hep benim tarafımı tutardı.
Onunla bir aradayken iki kişilik bir merkez komitedeymiş gibi hissediyordum. Muhteşem
bir ablaydı yani. Bir keresinde beni desteklemek için “o kız dayaklıkmış”
demişti. Bu dediğim sizi yanıltmasın. Kadın ve erkek eşitliğine fazlasıyla
inanıyordu Neşe abla. “Gerçekte hiçbir farkımız yok bizim” derdi. Bir kız
lisesinde okumuş, hemcinsini çok iyi tanırmış, esasta biyolojik organlar
haricinde özümüzde bir farkımız olmadığını söylerdi. Onun kadın – erkek
dendiğinde aklındakinin Rus realist romanlarındaki fedakâr ve cömert bir aşk
olduğunu düşünürdüm. Cinsiyet çatışmalarından arınmış, tertemiz, ideal bir
aşk’tı onun kafasındaki. İdeal olmayan bir öğe varsa da, derhal çöpe
atılmalıydı. Vedat Türkali’nin Güven’inde
genç komünist karakterler arasındaki ilişkilerde müstehcen gördüğü kısımları bu
yüzden eleştirmişti belki de. Aşktan yoksun bir erotizm barındırıyordu, aşkı
kirletiyordu ona göre. Onun aksine bence aşk tam da bu kirlilik içindeki
çatışkıydı halbuki, imkânsız olandı. Fakat böyle bir tartışma açıldığında Neşe
ablaya bunu açıkça söylemeye cüret edemedim elbette. Belki bir iki mırın kırın
etmişimdir. Sonra da kesin kafamı sallayarak ona hak verdiğimi söylemişimdir.
Neşe ablayı en
son dört sene önce, yani vefatından iki sene önce Ayvalık’taki evinde ziyaret
edebildim. Oldukça uzun zamandır yüz yüze görüşememiştik. O süre zarfında benim
yurtdışında olmam onun Ege’de olması sebebiyle... Aradan geçen seneler beni
değiştirdi. Ama bana “değişmemişsin” dedi. Ben değiştim diye düşünüyordum. Neşe
abla ise aynı Neşe ablaydı. Yine inançlı, yine yüzünden düşmeyen tebessüm, yine
yanında sevgili Nusret, yine evinde bir Lenin büstü ve yine ağzından sanki hiç düşmeyen
sigarası. Sesi bu yüzden iyice pesleşmişti. Bir gece kaldım evinde. Bize köfte
yaptığını hatırlıyorum.
Eski evindeki
karanlığa karşın bu ev Ege’nin güneşini olanca kuvvetiyle soğuruyordu. Kışın
ısıtması zor olsa da seviyordu bu evi. Mesut görünüyordu. Bu kez bir de bahçesi
olduğundan kedileri dışarıdaydı. Her zamankinden daha da fazla, onlarca kedi
dolanıyordu bu bahçede.
Kedinin birine
“Seni atacağım, defol git buradan” diye öfkeyle bağırmaya başladı. Onu ilk kez
böylesine kızgın gördüm. Bağırdığı kedi henüz yeni doğurmuştu ve yavrularından
biri sakattı. Annesi bu yavruya ilgi göstermiyor, ağaç dalına takıldığında ona
kurtulması için yardım etmiyor, sütünü ondan esirgiyordu. Doğanın acımasız
kanununa uygun olarak yavrularından sakat olanı ölüme terk etmişti. Neşe ablayı
çılgına çeviren doğanın bu berbat adaletsizliğiydi.
Neşe ablaya sorsanız,
eğer sokakta aç bir insan gördüğünüzde hiçbir şey hissetmiyorsanız, o zaman
sosyalistliğinizin de hiçbir anlamı yahut kıymeti yoktur. Katıksız sevgi,
vicdan ve adalet onun için en temel değerlerdi işte. Bu değerler olduğu gibi
dış dünyada da var olmalıydı. Ona göre doğa da insan da tam tamına böyle
olmalıydı. Ben bu değerleri çok önemsesem de, bunun gerçekliğe böyle olduğu
gibi yansıyabileceğine, bire bir çakışabileceğine hiç inanmadım. Sadece belki
yaklaşabiliriz diye umut ettim. Gerçi o umut bile seneler içinde hasarlar
gördü. Ama olan bitendeki, gerçeklikteki berbat kusurlar değil miydi sanki,
ışığı o pürüzlü nahoşluktan içimize sızdıran? Bize kafamızdaki ideal değerleri
muştulayan... Gerçekliğin tüm berbatlığına karşın bir an için bile olsa isyan ettiren...
Bizi güzel kılan. Şu son dediklerime eminim Neşe abla tüm içtenliğiyle
gülümserdi.
Neşe ablanın
vefatının ardından bazı sol haber siteleri onu “sosyalizmin neferi” olarak
adlandırmışlar. Hayli parlak bir belirtili isim tamlaması. Bu nitelemeyi o sonuna
kadar hak etse de... Ben onunla onsekizimde tanıştığımda isimlerini anmaya
gerek olmayan aynı çevreler bir selamı bile çok görüyorlardı ona halbuki.
Düpedüz yalnız hissediyordu bu yüzden. Fakat politik örgütler ölülere nişan
vermeye alışıklardı zaten. Söz konusu bir “ölü” ise sekterlikleri bir anda
tuzla buz oluyordu şanlı komünist partilerin. Önceden görmezden geldikleri ölüler
anında kahramanlara dönüşüyorlardı.
Neşe abla,
bildiğim kadarıyla, ölümünün ardından söz konusu sol haber sitelerinden birinin
yazdığı gibi tipik bir MS hastası değildi. Onunki sanırım otuzlarından itibaren
sinsice tedricen gelişen, hareket etmesini engelleyen, sonra tekerlekli
sandalyeye mahkum eden nadir görülen bir beyin kusuruydu. Ablasında, annesinde
daha hafif olarak; hafızam yanıltmıyorsa yoğun şekilde teyzesinde de görülen
genetik bir problemdi.
Nadir
görüldüğünden kârsız, araştırma için bütçeden pay ayrılmaya değer görülmeyen
bir hastalık olduğunu söylemişti bana. Mesleğim icabıyla iyi bilirim. Biyomedikal
araştırmalara dair “bilimsel” makaleler pek çok kez söze şöyle başlarlar: “X
hastalığı ABD’de şu kadar milyon insanda görülür, ABD’ye ve dünyaya ekonomik
zararı şu kadar milyon dolardır.” İşte bir makalenin yazarları onu değerlendirecek
hakemlere kendilerini böyle bir girişle satarlar. Çünkü eğitim de, sağlık da, kalemler
de doğaları gereği satılıktır bu alemde. “Bilim” insanları adı takılan benim de
arasında bulunduğum akademik takım için bu cümleleri okumak ve yazmak hayli
sıradan bir iştir. İnsan sağlığının sorgusuz sualsiz büyük şirketlerin ve
devletlerin maddi çıkarlarına indirgendiği adaletsiz bir dünyanın üniversite
çalışanlarından pek başka bir şey de beklenemez zaten.
Ama Neşe abla
gibi eski İstanbullu, Boğaziçi Üniversitesi ekonomi mezunu, ABD’de eğitim görmüş
birileri gelir bu sistemli şiddete ve kâra dayalı iktidara tüm kuvvetiyle direnir.
Yüzlerinden izleri çıkmayacak birer şamar olmaya yeter onun gibi insanlardaki
adalet tutkusu ve mücadele azmi...
23.09.2016
Althusser: Sevgi ve özgürlük üzerine
“O günden beri sanırım
sevmenin ne olduğunu da öğrendim: Atılganca kendi duyguları üstüne abartılı
iddialara girmek değil, karşıdakine özenle davranmak, onun arzularına ve
ritmine saygı göstermek; hiçbir şey istememek, verileni kabul etmeyi öğrenmek;
her armağanı yaşamın bir sürprizi olarak kabul etmek; aynı armağanı ve aynı
sürprizi iddiasızca, hiçbir zorlamaya başvurmadan, karşıdakine de yapabilmek...
Özetle yalın
özgürlük! Cezanne neden Sainte-Victoire dağının her anının ayrı resmini
yapmıştır? Her anın ışığı ayrı bir armağandır da ondan.
Demek ki yaşam,
tüm dramlarına karşın, hâlâ güzel olabilirmiş. 67 yaşındayım; kendim için
sevilmediğimden gençlik tanımamış olan ben, kendimi şimdi hiç olmadığı kadar
genç hissediyorum. Bu iş yakında bitecek olsa da. Evet, bazen gelecek uzun
sürüyor.”
Louis Althusser,
Gelecek Uzun Sürer
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)